زونا: علائم، علت و درمان

8d936a2b6be96a837bcda9c9e017952e

زونا عفونتی ویروسی است که حساسیت و تحریک پوستی دردناکی را ایجاد می‌کند. اگرچه احتمال بروز زونا در هر نقطه‌ای از بدن وجود دارد، اما غالباً به صورت باریکه‌ای جداگانه از تاول‌ها به چشم می‌خورد که اطراف سمت راست یا چپ بالاتنه ایجاد می‌شود. عامل زونا ویروس واریسلا زوستر است که باعث آبله مرغان نیز می‌شود. این ویروس پس از ابتلا به آبله مرغان به صورت غیرفعال در بافت عصبی نزدیک نخاع و مغز باقی می‌ماند و گاهی سال‌ها بعد مجدداً فعال می‌شود و در قالب بیماری زونا بروز می‌یابد. اگرچه زونا عارضه‌ای مرگبار نیست، اما بسیار دردناک است. با واکسن زدن می‌توان خطر ابتلا به زونا را کاهش داد. همچنین با درمان زودهنگام نیز می‌توان عفونت زونا را کوتاه کرد و احتمال بروز عوارض بیماری را به حداقل رساند.

علائم و نشانه‌ها


نشانه‌ها و علائم زونا معمولاً فقط بخش کوچکی از یک سمت بدن را درگیر می‌کند. نشانه‌ها و علائم زونا عبارت‌اند از:

  • درد، سوزش، بی‌حسی یا گزگز
  • حساسیت به لمس
  • تحریک و قرمز شدن پوست که چند روز پس از بروز درد شروع می‌شود.
  • تاول‌های مملو از مایع که می‌ترکند و دلمه می‌بندند.
  • خارش

برخی بیماران نیز با علائم زیر مواجه می‌شوند:

  • تب
  • سر درد
  • حساسیت به نور
  • خستگی مزمن

زمان مراجعه به پزشک


به مجرد مشکوک شدن به ابتلا به زونا، به ویژه تحت شرایط زیر باید به پزشک مراجعه نمود:

  • درد و تحریک و قرمز شدن پوست اطراف یک چشم. این عفونت در صورت اهمال در درمان به آسیب دائمی چشم منجر می‌شود.
  • بیماران 70 ساله و مسن‌تر باید به سرعت به پزشک مراجعه کنند، چون سن خطر بروز عوارض را به شدت افزایش می‌دهد.
  • سابقه داشتن ضعف سیستم ایمنی در خانواده به دلیل ابتلا به سرطان، بیماری‌های مزمن یا مصرف داروهای خاص
  • منتشر و دردناک شدن تحریک و قرمزی پوست

چنانچه به ابتلا به زونا مشکوک شدید، باید در اولین فرصت ممکن به پزشک مراجعه کنید، چرا که با درمان زودهنگام می‌توان احتمال بروز عوارض و شدت آنها را کاهش داد.

علت‌ها و دلایل


ویروسی به نام وارسیلا زوستر عامل ابتلا به زونا و همچنین آبله مرغان است. تمام افرادی که به آبله مرغان مبتلا شده‌اند، مستعد ابتلا به زونا نیز هستند. این ویروس پس از بهبود یافتن آبله مرغان وارد سیستم عصبی می‌شود و سال‌ها به صورت غیرفعال در بدن باقی می‌ماند. ویروس گاهی در نهایت مجدداً فعال می‌شود و با حرکت در امتداد گذرگاه‌های عصبی به پوست می‌رسد و زونا بروز می‌یابد.

دلیل فعال شدن ویروس مشخص نیست؛ اما احتمالاً پایین آمدن ایمنی بدن در برابر عفونت‌ها به دلیل افزایش سن بی‌تأثیر نیست. زونا در میان بزرگسالان و افراد دارای سیستم‌های ایمنی ضعیف شیوع بالاتری دارد.

بیمار مبتلا به زونا می‌تواند ویروس وارسیلا زوستر را به هر فردی منتقل کند که پیش از این به آبله مرغان میتلا نشده است. تماس مستقیم با زخم‌های باز زونا معمولاً باعث انتقال ویروس می‌شود و فرد پس از ابتلا به عفونت ممکن است به آبله مرغان مبتلا شود، در هر حال انتقال ویروس منجر به بروز زونا نمی‌شود.

ابتلا به آبله مرغان برای برخی از بیماران خطرناک است. تا زمانی که تاول‌های زونا دلمه نبسته است، بیمار ناقل ویروس است و باید از تماس فیزیکی با افراد زیر خودداری کند:

  • افراد دچار ضعف سیستم ایمنی
  • نوزادان
  • بانوان باردار

عامل‌های خطر


هر فردی که به آبله مرغان مبتلا شده باشد، مستعد ابتلا به زونا نیز هست. با توجه به زمان ابداع واکسن آبله مرغان می‌توان گفت که اکثر بزرگسالان در دوران کودکی آبله مرغان را تجربه کرده‌اند.

از عامل‌های افزایش دهنده خطر ابتلا به زونا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • سن بالای 50 سال: زونا شایع‌ترین بیماری در بین افراد بالای 50 سال است. خطر ابتلا به زونا با افزایش سن بیشتر می‌شود. برخی متخصصان برآورد می‌کنند که نیمی از سالمندان 80 ساله و مسن‌تر به زونا مبتلا خواهند شد.
  • ابتلا به بیماری‌های خاص: بیماری‌های ضعیف کننده سیستم ایمنی بدن مانند اچ آی وی/ ایدز و سرطان احتمال دچار شدن به زونا را افزایش می‌دهد.
  • تحت درمان‌های مخصوص سرطان بودن: پرتو درمانی یا شیمی درمانی مقاومت بدن در برابر بیماری‌ها را کاهش می‌دهد و منجر به بروز زونا می‌شود.
  • مصرف داروهای خاص: داروهای مخصوص پیشگیری از پس زدن پیوند اعضاء احتمال ابتلا به زونا را افزایش می‌دهد. مصرف درازمدت استروئیدهایی مانند پردنیزون نیز همین اثر را دارد.

عوارض


از عوارض زونا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • درد عصبی پس از بهبود زونا: برخی بیماران تا مدت‌ها پس از ناپدید شدن تاول‌های زونا از درد رنج می‌برند. بیمار زمانی دچار این درد می‌شود که فیبرهای عصبی‌ آسیب دیده پیام‌های درد مبالغه آمیز و گیج کننده را از پوست به مغز بفرستد.
  • نابینایی: اگر زونا به داخل یا اطراف چشم (زونای چشمی) حمله کند، عفونت چشمی دردناک بروز می‌یابد که ممکن است به نابینایی بیانجامد.
  • مشکلات عصبی: با توجه به این که کدام عصب آسیب دیده است، زونا منجر به التهاب مغز (آنسفالیت)، فلج صورت یا اختلال‌های شنوایی یا تعادلی می‌شود.
  • عفونت پوست: چنانچه تاول‌های زونا به خوبی درمان نشود، عفونت‌های باکتریایی پوست ایجاد می‌شود.

آمادگی پیش از مراجعه به پزشک


علائم برخی بیماران آن قدر ملایم است که نیازی به مراجعه به پزشک نمی‌بینند، حال آن که علائم عده‌ای از بیماران چنان شدید و دردناک است که به اورژانس مراجعه می‌کنند.

اقدام‌هایی که بهتر است بیمار پیش از مراجعه به پزشک انجام دهد

به بیماران پیشنهاد می‌کنیم فهرستی از موارد زیر را تهیه کنند:

  • توصیف کامل علائم
  • اطلاعات در مورد بیماری‌های کنونی و گذشته
  • اطلاعات در مورد بیماری‌های والدین یا خواهران و برادران
  • یادداشت کردن تمام داروها، ویتامین‌ها و مکمل‌های غذایی

همچنین بهتر است بیمار فهرستی از پرسش‌های خود را به ترتیب اولویت تهیه کند تا حداکثر استفاده را از زمان محدود ویزیت ببرد.

آزمایش‌ها و تشخیص


زونا معمولاً بر اساس سابقه درد یک سمت بدن و قرمزی و تاول‌های موجود تشخیص داده می‌شود. پزشک گاهی نمونه‌برداری از بافت یا کشت تاول‌ها در آزمایشگاه را ضروری می‌داند.

درمان و داروها


روشی برای معالجه زونا وجود ندارد، اما درمان زودهنگام با داروهای تجویزی ضد ویروس روند التیام را شتاب می‌بخش و احتمال بروز عوارض را کاهش می‌دهد. داروهای زیر معمولاً تجویز می‌شود:

  • آسیکلوویر (زوویراکس)
  • والاسیکلوویر (والترکس)
  • فامسیکلوویر (فامویر)

پزشک در صورت درد شدید زونا داروهای زیر را تجویز می‌کند:

  • کرم موضعی کاپسایسین
  • داروهای ضد تشنج مانند گاباپنتین (نئورونتین)
  • ضد افسردگی‌های سه حلقه‌ای مانند آمی‌تریپتیلین
  • بی‌حس کننده‌ها مانند لیوکائین که به صورت کرم، ژل، اسپری یا چسب عرضه می‌شود.
  • داروهای حاوی مواد مخدر مانند کدئین
  • آمپول حاوی کورتیکواستروئیدها و داروهای بی‌حسی موضعی

زونا معمولاً دو تا شش هفته طول می‌کشد. اکثر افراد تنها یک بار مبتلا به زونا می‌شوند، بااین حال برخی دو یا چند بار این عارضه پوستی دردناک را تجربه می‌کنند.

  • سبک زندگی و درمان‌های خانگی: دوش آب سرد یا قرار دادن کمپرس سرد و مرطوب روی تاول‌ها به تسکین درد و خارش کمک می‌کند. همچنین بیمار باید تلاش کند تا استرس و فشار زندگی خود را به حداقل برساند.

پیشگیری


دو واکسن آبله مرغان (ویروس وارسیلا) و واکسن زونا (ویروس وارسیلا زوستر) در پیشگیری از زونا مؤثر است.

  1. واکسن آبله مرغان: واکسن آبله مرغان (واریواکس) در دوران کودکی برای پیشگیری از ابتلا به این بیماری و ایمن‌سازی بدن در برابر آن تزریق می‌شود. به علاوه توصیه می‌شود بزرگسالانی که به آبله مرغان مبتلا نشده‌اند، نیز این واکسن را تزریق کنند. اگرچه تزریق واکسن به معنای ایمنی صد در صد در برابر آبله مرغان یا زونا نیست، اما احتمال ابتلا به این بیماری‌ها و شدت آنها را در صورت ابتلا کاهش می‌دهد.
  2. واکسن زونا: سازمان غذا و دارو تزریق واکسن وارسیلا زوستر (زوستاواکس) به بزرگسالان 50 سال به بالا را تایید کرده است. تزریق واکسن زونا نیز مانند واکسن آبله مرغان تضمین عدم ابتلا به زونا نیست، اما این واکسن مدت ابتلا به بیماری و شدت آن و همچنین احتمال درد عصبی پس از ببهود زونا را کاهش می‌دهد. واکسن زونا صرفاً یک راهکار پیشگیرانه است و برای درمان بیماران مبتلا به زونا کاربرد ندارد. این واکسن حاوی ویروس زنده است و بیماران دچار ضعف سیستم ایمنی نباید این واکسن را دریافت کنند.